Soru30: bıybıybıy,  27.10.09

nasıl oluo da tam olarak bu konservelerin kapakları takılıo da akıtmıo falan fıstık?

_______________________________________________________________________

Sevgili bıybıybıy,

Sorunuzun ne kadar sıkıcı olduğunun farkında olmanız kendinize bıybıybıy demenizden belli. Allah baba onları öyle yaratmış, çok kurcalamayın canım, size ne? Zaten siz bu konuyla ilgilenseydiniz bize sormaz kendiniz araştırırdınız değil mi? “Size ne” dememiz yerinde olmuş oluyor bu durumda. Bu bizim meselemiz, konserveyle bizim aramızda, siz aradan çıkın.

Şimdi sevgili konserve, biz sana neden akıtmadığını anlatalım, sen de bize hayatın anlamını anlat anlaşalım. Ama ondan önce bilmen gereken bir gerçek var, seni leylekler getirmedi.

Sayın bıybıybıy, konserve çok sıkıcı, biz size anlatalım onun ne mal olduğunu. Efendim, sizin bahsettiğiniz konserve çeşidi sanıyoruz ki teneke olanlar ama biz diğer konserve kavanozlarını da tanıyalım. Sıcaklığa ve basınca dayanıklı olan, ısı değişmelerinden müteessir olmayan, konservecilikte kullanılan kavanozlar birkaç çeşittir. Bunları ve vasıflarını şöyle sıralamamız mümkündür:
1.  Çinkodan yapılmış ve iç kısmına porselen konulmuş vidalı kapaklı kavanozlar: Bunların lastik halkaları kavanozun boynuna geçmektedir. Tam kapanma, lastiğin bulunduğu yerde olur. Konserve yaparken lastik halka ıslak olarak kavanozun boynuna geçirilir. Kavanozlar konserve edilecek besinle doldurulunca kavanozların ağzıyla lastik, ıslak ve temiz bir bezle iyice silinir. Kavanozun kapağı önce sıkıca kapatılır. Sonra pastörizasyon veya sterilizasyon sırasında kavanozun içindeki havanın kolaylıkla çıkmasını ve kavanozu tazyikle kırmamasını temin etmek için yarım santim kadar geri çevirerek kapak hafifçe gevşetilir. Konservelerin pastörizasyonu veya sterilizasyonu yapılınca kavanozların kapaklarını hemen iyice sıkıştırılmalı ki bu gevşek ağızlardan içeri yeniden mikrop ve hava girmesin.

Şekil 1. Vidalı kapak

2. Telli kavanozlar: Bunların kapakları da camdandır. Lâstik, halka şeklinde ve serbesttir. Kapağın sıkışması tel halkayla olur. Kapakta telin oturması için yapılmış özel bir yuva vardır. Konserve edilecek besin daha kavanozlara doldurulmadan önce yani kavanozlar boşken ıslatılmış lastik halka kavanozun boğazındaki çıkıntılı özel yerine yerleştirilir. Kavanozlar doldurulduktan sonra kısa tel halka yukarı kalkık durumda tutulur. Mikropların öldürülmesi için yapılacak işlemden sonra kavanozlar otoklav veya pastörizasyon kabından çıkarılır çıkarılmaz kısa tel halka aşağı bastırılarak kavanozun iyice kapanması sağlanmış olur. ,

Şekil 2. Tel kapaklı kavanoz

3.  Cam kapaklı ve vidalı çemberli kavanozlar: Bu çeşit kavanozlarda kapanma işi kavanozun tam ağzında olur. Bu tip kavanozlarda lastik halka ayrıdır. Cam kapak bu lastik halkanın üstüne geçirilir. Cam kapağın ortası kavanozun ağzındaki boşluğa iyice geçer, kenarları da kavanozun ağzına konan lastik halkayı bastırır. Vidalı çember ise cam kapağın ve lastik halkanın kavanoza bağlanmasını temin eder. Konserve yapmak için bu kavanozlara önce besin maddesi doldurulur, ağzı silinir, sonra lastik halka cam kapağın üstüne oturtulur, bunun üstüne cam kapak kapatılır. Vidalı çember sıkıca vidalanır. Havanın çıkmasını kolaylaştırmak için vidalı çember 1/4 devir geriye döndürülür ve otoklav ya da pastörizasyon kabına yerleştirilir. Mikropları giderildikten sonra konserveler kaptan çıkarılır ve kavanozların vidalı çemberi hemen sıkıştırılır. Kavanozlar böylece bir gün soğutulduktan sonra vidalı çemberler açılıp çıkarılır. Eğer kolayca çıkmazsa sıcak suda ıslatılmış bir havluyla sarılıp birkaç dakika beklenir, böylece vidalı çemberin kolayca çıkması temin edilmiş olur.
4. Düz madenî kapaklı ve vidalı çemberli kavanozlar: Bu kavanozların madenî kapaklan düzdür. Paslanmamaları için de iç kısımları özel bir cilayla cilâlanmıştır. Lastik halkası kapağın kenarlarında ve kapağa prese edilmiş durumdadır. Bu kapaklar kavanoza vidalı çemberle bağlanır. Bu kavanozların kapakları iyice sıkıştırılsa kavanozlar ısıtılırken içeriden havanın çıkmasına imkân verirler. Bunun için bu kavanozları otoklava veya pastörizasyon kazanına koymadan önce iyice kapamalıdır. Mikropsuzlaştırıldıktan sonra konserve kavanozunun tekrar sıkıştırılmasına lüzum yoktur. Kavanozlar bir gün soğutulduktan sonra vidalı çember çıkarılır.
5. Meyyör (meilleur) ve reks (rex) kavanozları: Avrupa’dan vakit vakit ithal edilen ve yurdumuzun büyük şehirlerinde kolaylıkla bulunabilen bu kavanozların ağızları geniş olduğu gibi yüksek ısı derecelerine dayanıklıdır. Bunun için bu kavanozlara hem meyve, hem de sebze koyup konserve yapmak mümkündür. Ağızları geniş olan bu kavanozların kapakları camdır. Lastik halkaları yuvarlaktır. Bir yerinde elle tutup çekerek kavanozu açmak için çıkıntısı vardır. Ayrıca lastik halkayı kapak ve kavanoz arasına sıkıştıran ve kapağı gövdeye tutturan demir maşası vardır. Bu maşalar kavanoz, otoklava veya pastörizasyon kazanına konmadan kapatılır ve ancak bir gün sonra yani kavanozdakiler iyice soğuduktan sonra açılabilir. Demir maşalarını çıkarınca kavanozları yan tutup kapakta bir sızıntı olup olmadığını kontrol etmeli. Sızıntı yapmayanları kilere kaldırılmalı. Sızıntı yapanlar hava aldığına göre mikropsuzlaştırılmamış oldukları anlaşılacağından bunları ya tekrar pastörizasyon kazanına ya da otoklava koyup kaynatmalı veya bir-iki gün içinde kullanmalı. Daha çok tutulursa içindekiler bozulabilir.

Teneke kutulara gelecek olursak, teneke kutu üretiminin gelişimi uzun yıllar konserve sanayinin gelişimi ile paralellik göstermiş ve başlangıçta konserve kutuları konserve fabrikalarında üretilmiştir. Bu nedenle, teneke kutunun tarihçesi konserve sanayinin tarihçesi ile birlikte anılır.

Şekil 3. İlk teneke kutulardan örnekler.

1795 yılında Napolyon’un başında bulunduğu Fransız hükümeti, gıdaların daha iyi koşullarda saklanmasını sağlayana 12.000 frank ödül vereceğini açıklamıştır.
Şekercilik ve turşuculuk konusunda tecrübesi olan ve konserveciliğin babası olarak anılan Fransız Nicholas Appert ağzı mantarla kapatılan kavanoz içinde gıdaların sterilize edilip saklanabileceğini göstermiş ve 1809 yılında ödülü almıştır. 1809 yılından günümüze kadar daha iyi sterilize edilmiş, daha farklı kullanım amaçları için farklı özelliklerde konserve kutuları geliştirilmiştir ve 1991 yılında tenekeden ilk başarılı kolay açılır kapak yapılmıştır.

Sayın bıybıybıy, eğer hangi tip konservelerden bahsettiğinizi belirtseydiniz size daha özellikli bir cevap verebilirdik. Ancak, kesinlikle ve kesinlikle bilmezi gereken bir konu hakkında da sizi uyarmadan edemeyeceğiz. Siz siz olun kapakları şişen konserve kavanozlarını asla ve asla kullanmayın.

Akarı kokarı olmayan günler dileriz.

Şekil 4. Ancak sizin kadar canları sıkılmış birilerinin yapacağı konserve kutusu sanat eserleri