Soru 81: pisiii…,  14.04.10

merhabalar…benim sorum şu;bizler Türkiye Cumhuriyet(İ) vatandaşı isek ki şüphesiz.neden kağıt paralarımızda Türkiye Cumhuriyet Merkez Bnkası yazıyor?o en gerekli ”İ” harfi neden yok?

_______________________________________________________________________

Peki, sayın pisii…i; niçin savcı değil de Cumhuriyet savcısı demekteyiz? Hatta, nedendir ki Türkiye Cumhuriyet(i) Savcısı dememekteyiz?

Aslına bakarsanız bu giriş sorusu bir nevi sorunuzun da cevabı niteliğinde bulunmaktadır. Yine de kurumun adında tarihsel sürecin etkisi gibi detaylar yok değildir hani, bunu da açacağız birazdan, parmaktan hemen sonra…

Size öncelikle kendi sorduğumuz suali cevaplayarak başlamak ve sizin de beyin jimnastiği yapmanıza vesile etmek istemekteyiz bu şekilde de sayın pisiii… Hem böylece bir konuda daha kafayı sıyırmayın değil mi?

Savcılık sözcüğünün önüne “cumhuriyet” ibaresinin gelme sebebi, devrimlerin ve cumhuriyetin yaptırım ve  gücünü temsil edip, savcıların cumhuriyet devriminin temsilcileri olduğunu kamuoyunda her an anımsatmaktır.

Zamanın Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt’a da vaktiyle bu soru Atatürk’ün de bulunduğu bir toplantıda, “Cumhuriyet Başbakanı, Cumhuriyet Bakanı, Cumhuriyet Müsteşarı, Cumhuriyet Valisi, Cumhuriyet Elçisi denilmiyor da, neden Cumhuriyet Savcısı deniliyor, bu imtiyaz neden?” şeklinde sorulmuştur. Bozkurt’un cevabı:

“Çünkü öyle zaman olur ki, cumhuriyeti korumak için başbakandan, bakandan, müsteşardan, validen, elçiden bile hesap sorulabilir. İşte bunu soracak da Cumhuriyet Savcısı’dır. Savcıların unvanlarının ‘cumhuriyet’ oluşu onlara özel bir sorumluluk yükler. Savcı tarafsız olamaz… ‘Cumhuriyet Savcısı’ taraftır ve onun görevi ‘cumhuriyet’i savunmaktır, elbette taraftır ve cumhuriyetin tarafındadır.” Şeklinde olmuştur.

***

Şimdi konuyu daha fazla dallandırmadan Merkez Bankası meselesine dönelim, siz de beyin sulanması yaşamayınız.

Merkez Bankasında da yukarda bahsettiğimiz özerklik mevcuttur. Hak veriyorum teoriler pratikte pek uygulanamamaktadır; amma ve lakin aslen Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) özerk bir teşebbüstür. Merkez Bankası gibi ulusal bankalarda bağımsızlık ile, merkez bankasının para politikası ile ilgili kararların alınmasında ve uygulamasında doğrudan politik baskılardan uzak hareket edebilme yeteneğine ihtiyaç vardır. Birçok ülkede de merkez bankalarının siyasi iktidarlardan bağımsız, özerk bir bankacılık anlayışı giderek yaygınlaşmaktadır. Lakin paranın kaynağı olan merkez bankaları ile para ve maliye politikası arasındaki bağlantı göz ardı edilemeyecek de bir gerçektir.

Aslen merkez bankaları kafasına göre çıkıp da para basmaz sayın pisiii… Nitekim paranın tek başına da hiç bir değeri de yoktur. Para sadece bir temsildir; yani sizin sahibi olduğunuz mal ve hizmetin, kısaca varlığınızın kağıt üzerindeki temsili şeklidir. Bu yüzden para basımında devlet, merkez bankalarına para basımı için bir meblağ öder. Genellikle paranın karşılığı da bu sebeple altındır yada dövizdir. Devletlerin para basmaları için öncelikle para arzı oluşması gerekmektedir. Bu nevi sebeplerle de merkez bankasının özerk bir kurum olması gerekmektedir.

Hukuki olarak da Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) sayılmaz, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip ve özel sermayenin de katıldığı bir anonim ortaklıktır ve bu Kanunla konulan denetime de tabi değildir. Kurumun oluşturulmasında devletten ayrı ve bağımsız olduğu hususunda özel bir önem verilmiştir. Bankanın kuruluş kanunu tasarısında da adı önce “Cumhuriyet Merkez Bankası” olarak öngörülmüşken, TBMM Komisyonunda uluslararası ilişkiler de düşünülerek “Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası” olarak değiştirilmesine karar verilmiş. Zaten TCMB gerektiğinde yurtiçi ve yurtdışı temsilcilikleri açabileceği gibi uluslar arası ulusal, rezerv ve diğer merkez bankalarıyla ortak bir statüye sahip olması açısından önüne Türkiye kelimesi konulması gerekliliği anlaşılmıştır. Kısaca, bankanın bağımsızlığını vurgulama amacı güdülerek “Türkiye Cumhuriyeti” ibaresine ve kısaltılmış şekli olan “T.C.”ye özellikle yer verilmemiştir; bankanın devlete ait bir kuruluş, bir kamu kuruluşu olduğu izlenimi vereceği endişesiyle bundan özenle kaçınılmıştır.

Şekil1. 1932 tarihli bu çekte de görüldüğü üzere kurumun adı aslında Türkiye Cümhuriyet Merkez Bankası şeklindedir. Türkiye Cumhuriyeti'nin "i"sinin noktaları nereye gitmiş öğrenmiş olduk...

Ha, bir de başta bahsini açtığımız tarihsel süreci vardır mevzunun. 1924 yılında Türk hükümeti Osmanlı Bankasını bir devlet bankasına dönüştürmek için bazı girişimlerde bulundu. Ancak o günkü iktisadi ve mali koşullar buna imkan vermedi. Bunun üzerine aynı yıl, esasen savaş ve mütareke dönemlerinde Türkiye’deki çalışmalarını asgariye indirmiş olan Osmanlı Bankası ile Cumhuriyet hükümeti arasında bir anlaşma yapıldı. Buna göre, Bankanın 1925 yılında sona erecek olan banknot ihracı imtiyazı 1935 yılına kadar uzatılıyordu. Ancak bu süre zarfında ulusal bir merkez bankası kurulması halinde Osmanlı Bankasının buna bir itiraz hakkı olmayacaktı.

Şekil 2. TCMB logosunda bile T.C. olarak okunmamasına dikkat edilmiştir

1931 tarihinde Merkez Bankası tam anlamıyla kuruldu. 1935’e kadar Osmanlı Bankası ile beraber iki ulusal banka şeklinde çalışmasından da dolayı, dolaylı  olarak önüne “Cumhuriyet” tabirini de aldı.

Zaten yukarıda bahsettiğimiz sebeplerle de logosunda T.C. tabirinden ziyade farklı bir dizilim bulunmaktadır ve aslında okunuşu da “Türkiye, Cumhuriyet Merkez Bankası” şeklindedir, yani Türkiye’nin Cumhuriyet Merkez Bankası…

Öte yandan 80 yıllık Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tabirinin hatalı olduğunu hususundaki icadınızı, o “i” nin  en gerekli olduğu konusundaki iddianızı ve “şimdiye kadar bunu nasıl fark etmemiş lan bu zırtapozlar” şeklinde ki tutumunuzu da anlamamakta ama bir o kadar eğlenmekteyiz. Hatta sırf bu sebeple de rumuzunuzda fazladan “i” harflerini sıralamanız takdire şayan hani sayın pisiii…

Bu vesileyle size bu kısa yazımızı iii okumalar dileriz. Amman özümseyerek, notlar alarak okuyunuz.